निश्चित रूपमा, भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा धार्मिक शिक्षाको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। धर्मले व्यक्तिलाई बाह्य कानूनले मात्र नभई भित्री आत्मा र विवेकबाटै गलत काम गर्नबाट रोक्ने नैतिक धरातल प्रदान गर्दछ। भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा धार्मिक शिक्षाको भूमिकालाई निम्न बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छ:
भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा धार्मिक शिक्षाको भूमिका
१. नैतिकता र इमानदारीको विकास
सबै धर्महरूको साझा शिक्षा भनेको सत्य, इमानदारी, र सदाचारको पालना गर्नु हो। धार्मिक ग्रन्थहरू (जस्तै: गीता, बाइबल, कुरान, त्रिपिटक) ले झूट बोल्नु, चोरी गर्नु, र अरूलाई धोका दिनुलाई पाप मानेका छन्। यो शिक्षाले व्यक्तिमा सानैदेखि इमानदारीको भावना जगाउँछ, जसले गर्दा उसले पछि गएर सार्वजनिक पदको दुरुपयोग गर्ने सम्भावना कम हुन्छ।
२. पाप र पुण्यको अवधारणा
धर्मले हरेक कर्मको फल हुन्छ भन्ने विश्वास दिलाउँछ। राम्रो काम (पुण्य) गरे राम्रो फल र नराम्रो काम (पाप) गरे नराम्रो फल भोग्नुपर्छ भन्ने मान्यताले मानिसलाई भ्रष्टाचार जस्तो गलत काम गर्नबाट रोक्छ। ईश्वर वा कुनै अदृश्य शक्तिप्रतिको डरले व्यक्तिलाई कसैले नदेखेको अवस्थामा पनि गलत काम गर्नबाट निरुत्साहित गर्छ।
३. लोभ र स्वार्थमा नियन्त्रण
भ्रष्टाचारको मुख्य जड भनेको असीमित लोभ र स्वार्थ हो। धार्मिक शिक्षाहरूले सन्तोष, अपरिग्रह (आवश्यकताभन्दा बढी सङ्ग्रह नगर्नु), र त्यागको महत्त्वलाई जोड दिन्छन्। जब व्यक्तिमा सन्तोषको भावना विकास हुन्छ, उसले अनुचित तरिकाले धन आर्जन गर्नेतिर ध्यान दिँदैन।
४. आन्तरिक अनुशासन र आत्म-संयम
कानून बाहिरी अनुशासन हो भने धर्म आन्तरिक अनुशासन हो। कानूनको डरले मानिस समातिने डरले मात्र गलत काम गर्दैन, तर धर्मको शिक्षाले उसलाई आफ्नो विवेक र आत्माप्रति जवाफदेही बनाउँछ। यसले व्यक्तिमा आत्म-संयम विकास गराउँछ, जसले गर्दा उसले क्षणिक फाइदाका लागि आफ्नो नैतिकता र इमान बेच्दैन।
५. सामाजिक उत्तरदायित्व र सेवाभाव
अधिकांश धर्महरूले मानव सेवा र सामाजिक कल्याणलाई परम कर्तव्य मानेका छन्। "सेवा नै धर्म हो" भन्ने भावनाले व्यक्तिलाई आफ्नो पद र शक्तिको उपयोग व्यक्तिगत स्वार्थका लागि नभई समाजको भलाइका लागि गर्न प्रेरित गर्छ। भ्रष्टाचारले समाजलाई हानि पुऱ्याउने हुँदा यो धार्मिक मान्यताको विरुद्धमा छ।
६. कर्मफलको सिद्धान्त (विशेष गरी पूर्वीय दर्शनमा)
हिन्दु, बौद्ध जस्ता पूर्वीय धर्महरूमा कर्मफलको सिद्धान्तले गहिरो प्रभाव पारेको छ। यस सिद्धान्तअनुसार, तपाईंले जे गर्नुहुन्छ, त्यसको फल यही जन्ममा वा अर्को जन्ममा अवश्य भोग्नुपर्छ। भ्रष्टाचार गरेर कमाएको सम्पत्तिले सुख नदिने र त्यसको नराम्रो परिणाम भोग्नुपर्छ भन्ने विश्वासले मानिसलाई गलत बाटोमा जानबाट रोक्न मद्दत गर्छ।
केही प्रमुख धर्मका विशेष सन्दर्भहरू:
* हिन्दु धर्म: "ईशावास्यमिदं सर्वं" (सबै कुरामा ईश्वर व्याप्त छन्) भन्ने मान्यताले कसैलाई छल्नु भनेको ईश्वरलाई छल्नु हो भन्ने सन्देश दिन्छ। गीतामा "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन" (कर्म गर, फलको आशा नगर) को उपदेशले निःस्वार्थ सेवामा जोड दिन्छ।
* बौद्ध धर्म: पञ्चशीलको सिद्धान्तमा "चोरी नगर्नु" र "झूटो नबोल्नु" प्रमुख शिक्षा हुन्। अष्टांगिक मार्गले सही सोच, सही कर्म र सही जीवनयापनमा जोड दिन्छ, जुन भ्रष्टाचार विरुद्धको बलियो आधार हो।
* इस्लाम धर्म: कुरानमा घुस लिनु र दिनु (रिश्वत) लाई "हराम" (निषेधित) मानिएको छ। अल्लाहको डर र न्यायको दिन (कयामत) मा हरेक कामको लेखाजोखा हुने विश्वासले मुसलमानहरूलाई गलत कामबाट टाढा रहन प्रेरित गर्छ।
* इसाई धर्म: बाइबलका दश आज्ञाहरूमा "चोरी नगर्नु" र "छिमेकीको धनमा लोभ नगर्नु" भन्ने स्पष्ट निर्देशन छ। इमानदारी र निःस्वार्थ सेवालाई येशुको प्रमुख शिक्षा मानिन्छ।
निष्कर्ष
धार्मिक शिक्षाले व्यक्तिमा नैतिक मूल्य, मान्यता, र आन्तरिक अनुशासनको जग बसाल्छ, जुन भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि अपरिहार्य छ। कानूनले दण्डको भय देखाउँछ भने धर्मले आत्मा र विवेकलाई जगाउँछ। यद्यपि, धर्मलाई केवल कर्मकाण्ड र देखावटी रूपमा मात्र अपनाउने तर त्यसको सारलाई जीवनमा नउतार्ने व्यक्तिहरू धार्मिक हुँदाहुँदै पनि भ्रष्ट हुन सक्छन्। तसर्थ, धार्मिक शिक्षाको वास्तविक मर्मलाई आत्मसात् गर्न सकेमा यसले भ्रष्टाचारमुक्त समाज निर्माणमा एक शक्तिशाली र दिगो औजारको रूपमा काम गर्न सक्छ। यो बाहिरी नियन्त्रण (कानून) र भित्री नियन्त्रण (नैतिकता) को सन्तुलनले मात्र सम्भव छ। लेखक : जुल्फेकार अलि
